← Mal
ژمێرەری میراتی ئیسلامی
میراتی ئیسلامی (ʿilm al-farāʾiḍ) موڵکی مرووی مردووی دابەش دەکات بەپێی پارەبەشە دیاریکراوەکانی قورئانی پیرۆز. هەڵبژێرە کام خزمانە زیندوومانەوە و ئەم ژمێرەرە پارەبەشی هەر وارسێک خەمڵاندن دەکات، بەکاربهێنانی یاساکانی پارەبەشە دیاریکراوەکان (furūḍ)، ئەرش (ʿaṣaba)، کەمکردنەوەی هێمان (ʿawl) و گەڕاندنەوەی زیادە (radd).
میراتی ئیسلامی چۆن کار دەکات
- پێش دابەشکردنی موڵکەکە، سێ شت دادەنرێت: تێچووی مردن و ناشتن، قەرزەکانی مرووی مردوو، و وەسیەتێکی دروست (wasiyya) تا یەک سێیەکی ئەوەی دەمێنێتەوە، کە ناتوانرێت بدرێت بە وارسێک کە جا میراتی دەگرێت.
- قورئانی پیرۆز پارەبەشی دیاریکراو (furūḍ) دیاری دەکات بۆ هەندێک وارس، وەک هاوسەر، دایکوباوک و کچەکان. ئەوانە یەکەم دادەنرێن، بە کەسرەکانی وەک نیو، چارەک، هەشتێک، دوو سێیەک، سێیەک یان شەشێک.
- شوو نیوی موڵکی ژنەکەی دەگرێت، یان چارەک ئەگەر منداڵی هێشتبێت. ژن چارەکی موڵکی شووەکەی دەگرێت، یان هەشتێک ئەگەر منداڵی هێشتبێت؛ ژنەکانی یەکجار ئەو پارەبەشە بەیەکەوە دادەبەزن.
- دایکوباوک زۆرجار شەشێک هەرکەسێک دەگرن کاتێک مرووی مردوو منداڵی هێشتبێت. منداڵەکان وەک ئەرش میراتی دەگرن، بەپێی یاسای بەناو کە کوڕ دوو پارەی کچ دەگرێت؛ ئەگەر تەنها کچەکان بوون، پارەبەشی دیاریکراو دەگرن.
- ئەوەی دەمێنێتەوە پاش پارەبەشە دیاریکراوەکان ئەرشە (ʿaṣaba)، کە نزیکترین خزمانی ئێرەکی دەگرن. ئەگەر پارەبەشە دیاریکراوەکان کۆیان زیاتر بوو لە تەواوی موڵکەکە، ʿawl جێبەجێ دەکرێت و هەموو پارەبەشێک بەپێی ڕێژە کەمدەکرێتەوە.
- ئەگەر زیادەیەک هەبوو و هیچ وارسی ئەرشی نەبوو، radd ئەو زیادەیە دەگەڕێنێتەوە بۆ وارسە پارەبەشدارەکان بەپێی ڕێژەی پارەبەشەکانیان، هاوسەر لە گەڕاندنەوەکەوە دەردەکرێت.
- نموونەیەکی کارکردنی: پیاوێک ژنێک، کوڕێک و کچێکی دەهێڵێتەوە. ژنەکە هەشتێک دەگرێت؛ حەوت هەشتێکی دەمایەوە نێوان منداڵەکاندا دادەبەزێت بەشێوەیەک کە کوڕ دوو پارەی کچ دەگرێت. حاڵەتی ئاڵۆز، باپیر و داپیر، براو خوشکی جۆراوجۆر، وارسی نەبوو، پتخی پسپۆڕ دەوێن.
پرسیارە باوەکان
- میراث لە ئیسلامدا چۆن دادەبەزێت؟
- پاش پرداختی تێچووی مردن، قەرزەکان و وەسیەتی دروست، موڵکەکە دادەبەزێت بەکاربهێنانی پارەبەشە دیاریکراوەکانی قورئان (furūḍ) بۆ نزیکترین خزمان، و ئەوەی دەمێنێتەوە (ʿaṣaba) دەچێت بۆ نزیکترین خزمانی ئێرەکی. یاساکانی ʿawl و radd پارەبەشەکان ڕێکدەخەن کاتێک زیاتر یان کەمتر بوون لە موڵکەکە.
- هاوسەر چەند پارەبەش دەگرێت؟
- شوو نیوی موڵکی ژنەکەی میراتی دەگرێت، کەمدەکرێتەوە بۆ چارەک ئەگەر منداڵی هێشتبێت. ژن چارەکی موڵکی شووەکەی میراتی دەگرێت، کەمدەکرێتەوە بۆ هەشتێک ئەگەر منداڵی هێشتبێت؛ ئەگەر زیاتر لە یەک ژن هەبێت، ئەو پارەبەشەیان بەیەکەوە دادەبەزێت.
- دایکوباوک و منداڵ چەند میراتی دەگرن؟
- کاتێک مرووی مردوو منداڵی هێشتبێت، هەر یەک لە دایکوباوک زۆرجار شەشێک دەگرن. منداڵەکان پاشان ئەرشەکەیان دەگرن، بەپێی یاسای بەناو کە کوڕ دوو پارەی کچ دەگرێت. ئەگەر تەنها کچەکان بوون، کچێک تەنها نیو دەگرێت و دووان یان زیاتر دوو سێیەک هاوبەش دەکەن.
- بۆچی کوڕ زیاتر لە کچ دەگرێت؟
- لە زۆرێک لە حاڵەتەکاندا کوڕ دوو پارەی کچ دەگرێت، چونکە لە یاسای ئیسلامیدا پیاوان بارگرانی دارایی ئەمەیان دەگرێت بۆ خواردنوخواردنەوەی ژنەکانیان، منداڵەکانیان و ئەوانەی تر کە سەرپەرشتیان دەکەن، لەکاتێکدا ژن موڵکی خۆی تەواو بۆ خۆی دەمێنێتەوە.
- ئایا دەتوانم وەسیەت دابنێم لە ئیسلامدا؟
- بەڵێ. موسڵمانێک دەتوانێت تا یەک سێیەکی موڵکەکە (پاش قەرزەکان) وەسیەت بکات بۆ کەسان یان بزووتنەوەیەک کە جا وارسی قورئانی نییە. دوو سێیەکی دەمایەوە دەبێت نێوان وارسە دیاریکراوەکاندا دابەش بکرێت بەپێی پارەبەشەکانی قورئان.
- ئایا ئەمە بۆ هەموو چوار مەزهەبێک کار دەکات؟
- پارەبەشە سەرەکییەکانی قورئان لە نێوان قوتابخانە سوننییەکاندا یەکسانە، و ئەم ژمێرەرە نەزەری سوننی سەرەکی دەگرێتە بەر. هەندێک حاڵەتی نایاب، وەک هەندێک دۆخی باپیر و براو خوشک، نێوان مەزهەبەکاندا جیاوازە، لەبەر ئەوە حاڵەتی نائاساو پشتڕاست بکەرەوە لەگەڵ زانایەک.
- ئایا ئەم ژمێرەرە فەتواکە؟
- نەخێر. خەمڵانداریەکی پەروەردەییە بەپێی نەزەری سوننی سەرەکی و هەموو حاڵەتی نایابێک ناگرێتەوە. Qurani ئەمەی بۆ تایبەت لەسەر ئامێرەکەت بە بێ هەژمار کار دەکات؛ بۆ دابەشکردنێکی دەسەڵاتدار و پێوەندیدار، بڕوا بە زانایەکی شایستە یان دادگایەکی شەریعەت.