← Бош саҳифа
Ислoмий мерос калькулятори
Ислoмий мерос (ʿilm al-farāʾiḍ) мол-мулкни Қуръонда белгиланган қатъий улушлар асосида тақсимлайди. Вафот этган шахснинг тирик қолган қариндошларини танланг — калькулятор ҳар бир вориснинг улушини ҳисоблайди: қатъий улушлар (furūḍ), қолдиқ (ʿaṣaba), мутаносиб камайтириш (ʿawl) ва ортиқча қайтариш (radd) қоидаларини қўллаган ҳолда.
Ислoмий мерос қандай ишлайди
- Мол-мулк тақсимланишидан олдин уч нарса ҳал қилинади: дафн маросими харажатлари, мarhумнинг қарзлари ва қолганнинг учдан биридан ошмаган ҳолдаги васият (wasiyya) — бу улуш аллақачон мерос оладиган ворисга берилиши мумкин эмас.
- Қуръон айрим ворисларга — жумладан, турмуш ўртоғи, ота-она ва қизларга — қатъий улушлар (furūḍ) белгилайди. Улар биринчи навбатда ярим, чорак, саккиздан бир, учдан икки, учдан бир ёки олтидан бир каби кесрларда тақсимланади.
- Эр хотинининг мол-мулкидан ярмини, агар хотини фарзанд қолдирган бўлса — чоракни олади. Хотин эрининг мол-мулкидан чоракни, агар эри фарзанд қолдирган бўлса — саккиздан бирни олади; бир нечта хотин бўлса, ушбу улушни тенг тақсимлайдилар.
- Мarhум фарзанд қолдирган ҳолда ота-онанинг ҳар бири одатда олтидан бир улуш олади. Болалар эса асаба сифатида мерос олади — одатда ўғил қизнинг икки ҳисса улушини олади; агар фақат қизлар бўлса, улар қатъий улуш оладилар.
- Қатъий улушлардан кейин қолган нарса асаба (ʿaṣaba) ҳисобланади ва энг яқин отасой эркак қариндошларга ўтади. Агар қатъий улушлар йиғиндиси бутун мол-мулкдан ошиб кетса, ʿawl қўлланилади ва ҳар бир улуш мутаносиб равишда камайтирилади.
- Агар ортиқча қолдиқ мавжуд бўлса ва асаба вариси бўлмаса, radd уни улуш эгаларига уларнинг улушларига мутаносиб равишда қайтаради — турмуш ўртоғи бу қайтаришдан истисно этилади.
- Амалий мисол: эркак хотин, ўғил ва қиз қолдирди. Хотин саккиздан бирни олади; қолган саккиздан еттиси болалар ўртасида ўғил қизнинг икки ҳисса улушини оладиган тарзда тақсимланади. Мураккаб ҳолатлар — бобо-момолар, аралаш ака-ука ва опа-синглилар, йўқолган ворислар — мутахассис маслаҳатини талаб қилади.
Кўп бериладиган саволлар
- Исломда мерос қандай тақсимланади?
- Дафн харажатлари, қарзлар ва васият тўланганидан сўнг, мол-мулк Қуръонда яқин қариндошлар учун белгиланган қатъий улушлар (furūḍ) асосида тақсимланади; қолдиқ (ʿaṣaba) эса энг яқин отасой қариндошларга ўтади. ʿAwl ва radd қоидалари улушлар мол-мулкдан ошиб кетганда ёки камайганда уларни тартибга солади.
- Турмуш ўртоғи қанча улуш олади?
- Эр хотинининг мол-мулкидан ярмини мерос қилади; агар хотини фарзанд қолдирган бўлса — чоракни. Хотин эрининг мол-мулкидан чоракни мерос қилади; агар эри фарзанд қолдирган бўлса — саккиздан бирни. Бир нечта хотин бўлса, улар ушбу улушни тенг бўлишадилар.
- Ота-она ва болалар қанча мерос оладилар?
- Мarhум фарзанд қолдирган ҳолда ота-онанинг ҳар бири одатда олтидан бир улуш олади. Болалар сўнгра асабани мерос қиладилар, одатда ўғил қизнинг икки ҳиссасини олади. Агар фақат қизлар бўлса, битта қиз ярмини олади, икки ёки ундан кўп қиз эса учдан иккисини тенг бўлишадилар.
- Нима учун ўғил қиздан кўпроқ мерос олади?
- Кўп ҳолатларда ўғил қизнинг икки ҳисса улушини олади, чунки Ислом ҳуқуқига кўра эркакларга хотин, болалар ва бошқа боқимандаларни моддий таъминлаш мажбурияти юклатилган, аёл эса ўз мол-мулкини тўлиқ ўзи учун сақлайди.
- Исломда васият қилиш мумкинми?
- Ҳа. Мусулмон мол-мулкнинг (қарзлардан кейин) учдан биригача бўлган қисмини аллақачон Қуръоний ворис ҳисобланмайдиган шахсларга ёки мақсадларга васият қилиши мумкин. Қолган учдан икки қисм эса Қуръонда белгиланган улушлар асосида ворисларга тақсимланиши шарт.
- Бу барча тўрт мазҳаб учун ишлайдими?
- Асосий Қуръоний улушлар суннийлик мактаблари ўртасида бир хилдир ва ушбу калькулятор асосий суннийлик мазҳабига амал қилади. Айрим ноёб ҳолатлар — масалан, бобо ва ака-укалар билан боғлиқ баъзи вазиятлар — мазҳаблар ўртасида фарқ қилади, шунинг учун ғайриоддий ҳолатларни олим билан текшириб олинг.
- Бу калькулятор фатвомидир?
- Йўқ. У асосий суннийлик мазҳабига асосланган таълимий тахмин бўлиб, барча ноёб ҳолатларни қамраб олмайди. Qurani уни сизнинг қурилмангизда шахсий тарзда, ҳисобсиз ишлатади; мажбурий ва расмий тақсимот учун малакали олимга ёки шариат судига мурожаат қилинг.